2008 - Historische Kring Hoogland

Zoeken
Ga naar de inhoud

Hoofdmenu:

2008

Publicatie's > Boekbesprekingen
 
 
 
 
Uit 2008-1
GERARD RAVEN
Margriet Mijnssen-Dutilh, Amersfoort lag aan zee. Waterschapskroniek Vallei & Eem, deel I (777-1616) (Stichting Publicaties Oud-Utrecht/Waterschap Vallei en Eem, Utrecht-Leusden 2007) 276 pp, ISBN 978 90 5479 071 6, €30.
Dit nieuwe standaardwerk van de archivaris van Waterschap Vallei & Eem is een must, want het staat stampvol Hooglandse informatie en bevat veel nieuwe inzichten op grond van 25 jaar onderzoek in de polderarchieven. In het eerste deel de vorming van het huidige landschap en de geschiedenis van het waterbeheer in Eemland en de Gelderse Vallei. Het boek getuigt van grondig waterstaatkundig en historisch inzicht en helpt daarmee het onderzoek voor Hoogland een stuk verder. Een belangrijke stelling is dat de Eem oorspronkelijk een moeras delta was en pas later een rivier werd. Daarmee gaat Margriet in tegen de grondgedachte van Jelle Vervloet, in Eemland in verandering, in dit blad besproken in april 2007. Dat boek prees ik aan omdat Hoogland hier in regionaal verband wordt geplaatst. In het nieuwe boek gebeurt dat ook, maar voor het eerst wordt nu voor mij duidelijk hoe we ons de vroege ontginningen in Hoogland-West moeten voorstellen, die een ander verloop hadden dan op de dekzandrug. Uit het boek De Eemlandse leege landen (1995) van Cees Dekker en Margriet wisten we al dat de eilandjes Weerhorst, Coelhorst, Hoogerhorst, Krachtwijk en HameIenburg het eerst zijn ontgonnen in de 10e-11e eeuw. Verder bleef het echter lange tijd stil, tot de stormen van 1170 en het ontstaan van de Zuiderzee, die in open verbinding stond met de Noordzee. De nieuwe getijdewerking zorgde voor een daling van de waterstand rond de Eem. Toen de Zeldrecht droogviel was de afwatering via de Calveense beek niet meer voldoende; de loop van deze beek is door de auteur gereconstrueerd. Ter vervanging werd de Malewetering ge- of vergraven, die veel zuidelijker uitmondt in de Eem. Het onderhoud van de wetering ten westen van de Oudeweg was verdeeld over veel méér mensen dan zij die hun land er direct naast hadden. Hieruit kan worden afgeleid dat dit gedeelte in 1250-1300 is aangelegd als een uitwetering door nieuw gewonnen land, dat tevoren behoorde tot het Eemmoeras. Op soortgelijke wijze werd iets noordelijker tussen 1300 en 1350 de Neerduisterwetering aangelegd, die Duist voortaan moest ontwateren.
Sinds 1170 was het land aan de oostoever van de Eem voor het eerst 's zomers bruikbaar voor de landbouw. Door sloten te graven werd het land geschikt voor hooiland, maar zonder een dijk bleef het 's winters prooi van overstromingen. Men noemde zulk land een maat of mede. Vanaf de Schans gerekend waren dit de Wedermaten, de Coelhorster Meent en De Slaag. In 1393 is De Slaag bedijkt en is ook een dwarsdijk in het zuiden aangelegd, de Vudijk die volgens Margriet een leesfout is voor Weedijk (richting Wede = Hoogland). De Meent is ook een foute benaming, ontstaan omdat men in de 16e eeuw niet meer het verschil kende tussen een meent (gemeenschappelijke grond van een dorp) en meden of meen (die overigens oorspronkelijk overigens ook gemeenschappelijk waren).
De ruimte ontbreekt om veel meer te signaleren, maar ik noem nog het gegeven dat in de 16e eeuw driekwart van de boeren pachter was, zodat Hoogland voornamelijk in handen was van heren en instellingen in met name Amersfoort. Boeiend is ook de samenvatting van de Costumen van Eemland, het gewoonterecht dat bijvoorbeeld bepaalde dat weiden vóór hooien kwam als twee boeren daar een meningsverschil over hadden.
Het zal duidelijk zijn: dit boek is onmisbaar voor iedereen die echt iets wil begrijpen van middeleeuws Hoogland. Dat een ingewikkeld verhaal als dit duidelijk is verwoord mag wel als een bijzondere verdienste worden aangemerkt. Dankzij de groene kaders met samenvattingen en anekdotes en de duidelijke kaarten en foto's is dit werk ook voor de minder geleerde prima toegankelijk. Men zou kunnen debatteren of de presentatie in kroniekvorm (opgehangen aan jaartallen) de ideale is, maar dankzij het uitstekende register kan iedereen snel vinden wat hij zoekt. Het tweede en laatste deel verschijnt naar verwachting in 2009; velen zullen in de recente geschiedenis nog meer herkenning vinden.

Bart Pijnenburg en Leni Hendriks (red.), Ons Arkemheen - Eemland. Verliefd op een levend landschap [Regioboek 21, BDU, Barneveld 2007], 64 pp, isbn 978 90 8788 036 1, €12,75
Renée van Assema e.a., Met alleen stenen bouw je geen stad. Amersfoort de groenste stad van Europa [Regioboek 23, BDU, Barneveld 2007], 111 pp, isbn 978 9087880378, €14,75  In de serie Regioboek zijn twee prachtig geïllustreerde deeltjes verschenen, vol verhalen en gedichten. Je zou zo op de fiets springen om het allemaal (nog eens) zelf te zien. In het tweede boekje hoofdstukken over de dekzandrug en het buitengebied (van Hoogland-West tot Vathorst). De historische informatie is minimaal, maar daar zijn ze ook niet op geschreven. Interessant is wel pagina 53 in het eerste boekje over de verdwenen bossen in Eemland. De stamresten die boeren vonden zijn van eiken uit 2500-1500 v.Chr. Ik had hierover al gehoord van Jan Huygen, de boer van de Eemlandhoeve, maar nu is voor het eerst een datering gevonden uit onderzoek van jaarringen en radiokoolstof. Bovendien is in smallere jaarringen ook de uitbarsting van de vulkaan op Santorini (Griekenland) in 1628 v. Chr. terug te lezen. Onderzoekers Marije Vlaar en Esther Jansma concluderen uit stuifmeelkorrels dat Eemland toen een dichtbegroeid bos was, met eiken, elzen en hazelaars. Ze stonden zó dicht opeen dat er geen zonlicht was voor struiken, kruiden en grassen. Wie zo'n oude boom zelf eens wil aanschouwen: er ligt er een dwars door een sloot die je bij laagwater als een brug kunt gebruiken.

Flehite. Historisch jaarboek voor Amersfoort en omstreken 8 (2007), 160 pp, issn 1567-7532, €18,90
De jaarverslagen van Monumentenzorg en Archeologie zijn ook voor Hoogland van belang. In 2006 zijn de boerderijen Landsigt (Zeldertseweg 60), Kraaijkamp' (Coelhorsterweg 6), Bosserdijk (Zevenhuizerstraat 56) en zonder naam (De Bik 29) aangepakt (pp 129-131). Op het voormalige Defensieterrein aan de Maatweg (t'oekomstig ziekenhuis Meander) is de Oude Eem of een aftakking ervan gevonden in proefsleuven, net als vele overstromingsafzettingen.

Reacties
In ons nieuwe boek De zuster van Hoogland zijn enkele fouten geslopen. Op het omslag staat een foto waarvan het bijschrift moet luiden: Het tweede wijkgebouw aan de Kerklaan 9 met stagiaire Klazien Geers (links) en een vriendin, 1942 (collectie Doke van der Steen). Op pagina 18, rechterkolom moet ". namens de R.K.Middenstandsvereniging Hoogland gewijzigd worden in: x namens de R.K.Middenstandsvereniging Hoogland. De tekst bij de foto op pagina 29 moet zijn: De noodwerkplaats van Thijme Blom, juli 1940. Zijn zoon Bartus staat op de fundamenten van het verwoeste huis (collectie Bart Blom). Ook zijn foto's afgebeeld van de Stichting Historisch Verpleegkundig Bezit te Amersfoort. Per abuis is vermeld: Nationaal Museum Verpleging en Verzorging (inmiddels Florence Nightingale Instituut te Zetten). Excuses van de redactie.

Jaap Voorburg schrijft over zijn artikel 'Hoe vonden zij elkaar': Uit het commentaar dat ik heb gekregen blijken twee dingen. Mijn leeftijdgenoten hebben waardering voor de zorgvuldige beschrijving van de gang van zaken en jongeren kunnen zich niet voorstellen dat het vroeger zo ging. Hieruit blijkt wel hoe nuttig het is dat wij ouderen onze herinneringen vastleggen. Een verrassing was voor mij dat het laatste nummer begon met een foto van mijn geboortehuis. Nog een opmerking bij dit artikel van Robert Vos over de Watersnoodramp 1916, pag.62: van mensen die dit werk zelf hebben gedaan heb ik altijd begrepen dat mennegaten werden dichtgemaakt met planken en mest, niet met zandzakken en schotten. Robert reageert dat hij zich baseerde op een vraaggesprek met Tijmen Roodhart in Historische Kring Eemnes 8:1 (1986) 21-22, die vertelde dat de stenen mennegaten in de omgeving van de Kerkstraat met planken in de sleuven werden gesloten. Als het water kwam moesten de schotten erin, met zand en mest ertussen. Maar langs de Meentweg waren alle mennegaten van zand. Vroeger had ieder kamp een mennegat, later was er één voor verschillende velden. Zo werd de dijk steviger. Op pagina 37 van dit artikel staat ook een foto.

Uit 2008-2GERARD RAVEN
Livia van Eijle en Alie Klap, 'Mooi van lijn en kleur. 'De verdwenen streekdrachten van Eem tot Vecht (Naarden-Laren: Stichting Tussen Vecht en Eem/Uitgeverij Van Wij land [2008]), 127 pp, isbn 978 90 812835 1 9. €24,95 Lees vooral niet verder, want dat gaat u geld kosten. Dit mooie boek hoort namelijk in de kast van elke Hooglander met historische of volkskundige belangstelling, en dat geldt voor vrijwel al onze leden. Hierin vind je bijna alles wat je maar wilt weten over de kleding van Hoogland tot Loenen en Muiden. Hoogland past qua dracht bij het gebied tussen Vecht en Eem, dit in tegenstelling tot de Veluwse dorpen. Opvallend is dat alle vier typen mutsen in Hoogland te vinden zijn. Ik schrijf dit in de tegenwoordige tijd, want het gebeurt nog steeds, al is het vooral bij feestelijke gelegenheden of uitvoeringen van de Eemlanddansers.
Eigenlijk jammer dat die streekdracht na 1920 steeds sneller is verdwenen. Aanwijzingen voor plaatselijke kleding zijn er al uit de 16e eeuw, maar tot diep in de 19e eeuw kun je niet spreken van een algemeen, bijna dwingend gebruik. Vanaf 1850 is dat wel zo: dan verstart de (zondagse) kleding onder invloed van de verzuiling, de betrekkelijke isolatie van dorpen en niet te vergeten de smalle beurs. Of de bredere beurs, waardoor men zich voor zondagse dracht juist wat meer kan permitteren, zoals sieraden. Misschien is de belangrijkste reden de industrialisatie, die een arbeidersklasse voortbrengt waar boeren en kleine middenstanders zich tegen willen afzetten. Toch aardig van die verschillende mutsen, waardoor je toch nog iets te kiezen had. Al kon je een vierkante muts alleen opzetten als je katholiek was.
Het boek is het resultaat van twintig jaar onderzoek door de Werkgroep Klederdrachten Eem- en Gooiland. De prachtige illustraties getuigen van een enorme verzamelwoede van kleding en foto's uit ca 1860-1980. Maar ook van gedegen onderzoek, dat hier helder en eenvoudig wordt gepresenteerd in tekst en tekening. Ook al weet je er geen barst van, hier kun je snel wijzer worden. En dat gaat spelenderwijs!
Boek Paulusabdij afgeprijsd
Charlotte J.e. Broer, Uniek in de stad. De oudste geschiedenis van de kloostergemeenschap op de Hohorst bij Amersfoort, sinds 1050 de Sint-Paulusabdij in Utrecht ... (ca. 1000- ca. 1200) (Utrecht 2000) geeft veel informatie over de Hooglandse bezittingen, met name in Emiclaer. Het boek kostte €41, maar nu slechts €25 inclusief verzending. Maak dit bedrag over op postgirorekening 4 041 432 ten name van C. Broer te Utrecht, onder vermelding van uw naam en adres. Verdere vragen: 030-254 1994, cjcbroer@casema.nl.
Trefwoordenlijst Genealogie
André Dumont uit Oss heeft de vierde editie van zijn Trefwoordenlijst uitgebracht. Deze bevat nu ca 20.000 trefwoorden en begrippen, voorkomend in genealogische bronnen. Dat is teveel voor papier. U kunt deze daarom gratis laden van www.dumont-andre.nl.




 
 
 
Terug naar de inhoud | Terug naar het hoofdmenu